Column – Overasselt laat zien waarom een weerbaar buitengebied ons allemaal aangaat

Soms komt een onderwerp waar je dagelijks mee bezig bent ineens heel dichtbij. Dat gevoel had ik bij de gebeurtenissen in Overasselt. In de nacht van 31 augustus op 1 september vond daar bij een boerderij aan de rand van Overasselt een ernstig geweldsincident plaats. Een 51-jarige man kwam om het leven en twee politieagenten raakten gewond nadat er op hen werd geschoten. Er volgde een enorme politieoperatie waarbij tientallen mensen werden aangehouden. Het onderzoek naar wat zich precies heeft afgespeeld en naar de achtergronden ervan is nog altijd gaande.

Het zijn gebeurtenissen die je eerder associeert met zware en georganiseerde criminaliteit in een grote stad dan met een dorp in het Nederlandse buitengebied. En juist dát zet mij aan het denken.

Want het buitengebied is ook mijn werkveld. Ik spreek agrarische ondernemers, kom op erven en zie hoeveel kracht er in die gemeenschap zit. Mensen kennen hun omgeving. Ze weten wat er speelt en zijn gewend verantwoordelijkheid te nemen voor hun bedrijf, hun gezin en vaak ook voor elkaar.

Tegelijkertijd zien we dat de georganiseerde criminaliteit de gewone samenleving nodig heeft. Dat noemen we ondermijning. Voor mij hoeft dat geen ingewikkeld begrip te zijn. Het betekent simpelweg dat criminelen voor hun activiteiten gebruik proberen te maken van onze normale samenleving. Van bedrijven, schuren, voertuigen, informatie en soms van mensen. Ze zoeken plekken en mogelijkheden waar ze hun activiteiten buiten het zicht van anderen kunnen uitvoeren.

Ook het buitengebied kan daarvoor aantrekkelijk zijn. Door veranderingen in de agrarische sector staan schuren soms leeg of komen ze leeg te staan. Ook zijn er afgelegen erven en locaties waar weinig mensen komen.

Agrariërs zijn nadrukkelijk niet een onderdeel van dit probleem. Integendeel. Juist zij kunnen een belangrijk deel van de oplossing zijn.

De gebeurtenissen in Overasselt maken zichtbaar hoe ernstig de gevolgen van zware en georganiseerde criminaliteit uiteindelijk kunnen zijn. Politie en justitie spreken naar aanleiding van het incident zelf over hun zorgen over excessief geweld en over een gewelddadige criminele industrie binnen de ondermijnende criminaliteit. Daarbij benadrukken zij dat preventie en opsporing niet los van elkaar kunnen worden gezien. Die woorden blijven bij mij hangen.

Preventie én opsporing
Want natuurlijk moeten politie en justitie optreden wanneer criminelen de grens overgaan. Maar de vraag die mij vanuit mijn werk minstens zo bezighoudt is: wat we kunnen doen voordat het zover komt? Hoe zorgen we ervoor dat criminelen minder gemakkelijk voet aan de grond krijgen in ons buitengebied?

Daar komt voor mij de veiligheidscoach in beeld. Niet omdat ik denk dat een veiligheidscoach een incident als Overasselt kan voorkomen. Die conclusie kunnen en mogen we niet trekken. We weten daarvoor simpelweg te weinig over wat zich daar precies heeft afgespeeld. Maar Overasselt laat mij wel zien waarom we moeten investeren in de fase vóórdat criminaliteit zichtbaar wordt. Want ondermijning begint meestal niet met een schietincident. Het kan beginnen met een veel kleiner moment.

Iemand die belangstelling toont voor een leegstaande schuur. Een aantrekkelijk huurvoorstel waarbij nauwelijks vragen worden gesteld. Een onbekend voertuig dat regelmatig op vreemde tijdstippen langskomt. Iemand die informatie probeert los te krijgen.

Of een ondernemer die onder druk wordt gezet en niet goed weet met wie hij daarover kan praten.

Vaak is er in eerste instantie helemaal geen zekerheid. Er is vooral twijfel.

Klopt dit wel?

Zie ik iets wat er niet is?

Moet ik hier iets mee?

En als ik er iets over zeg, wat gebeurt er dan?

Op dat moment wil ik dat er juist iemand beschikbaar is die niet meteen tegenover de ondernemer gaat staan, maar ernaast. Voor mij is dat de kern van de veiligheidscoach. Niet beginnen met melden, maar beginnen met vertrouwen. Want we kunnen tegen agrariërs zeggen dat ze alert moeten zijn. We kunnen folders uitdelen met signalen van ondermijning en telefoonnummers waar ze kunnen melden. Dat is allemaal belangrijk. Maar als iemand je niet vertrouwt, vertelt hij je niet wat er werkelijk speelt.

En dat vertrouwen bouw je niet pas op wanneer er een probleem is.

Dat doe je door regelmatig aanwezig te zijn. Door de agrarische sector te kennen. Door te begrijpen dat een erf niet alleen een bedrijf is, maar vaak ook iemands huis, familiegeschiedenis en toekomst. Door niet alleen langs te komen wanneer er iets mis is, maar juist wanneer er niets aan de hand lijkt.

Daarom vind ik ook de onafhankelijke positie van de veiligheidscoach zo belangrijk.

Een ondernemer moet zijn twijfel kunnen uitspreken zonder vooraf bang te zijn voor de gevolgen. Niet ieder vreemd voorval is criminaliteit.

Niet ieder onderbuikgevoel blijkt te kloppen. En niet ieder gesprek hoeft automatisch een formele melding te worden. Soms moet iemand gewoon kunnen zeggen:

“Er speelt iets op mijn erf en ik weet niet goed wat ik ervan moet vinden. Kun je eens met me meedenken?”

Dat gesprek is voor mij misschien wel het belangrijkste instrument dat we hebben. Mensen gaan bewuster kijken. Waarom wil iemand juist mijn schuur huren? Waarom wil hij contant betalen? Waarom komt er ’s nachts verkeer op het erf of mag ik een deel van mijn pand niet meer betreden? En wat doe ik wanneer iemand mij onder druk zet?

Dat is bewustwording. En bewustwording is de basis voor weerbaarheid.

Niet door van iedere boer een rechercheur te maken. Dat moeten we ook helemaal niet willen. Een ondernemer moet vooral ondernemer kunnen zijn. Maar hij of zij kan wél weten wat niet normaal is, grenzen durven stellen en weten bij wie hij terechtkan wanneer een situatie niet goed voelt.

De politie benadrukte na Overasselt dat ook informatie die klein of onbelangrijk lijkt, van waarde kan zijn. Dat raakt voor mij precies aan waar we in het buitengebied aan moeten bouwen. Want de agrariër ziet zijn erf. De buurman ziet wat er op de weg gebeurt. Een erfbetreder komt op tientallen bedrijven. De gemeente ziet andere signalen. En politie en andere veiligheidspartners beschikken weer over andere informatie.

Niemand ziet alles. Maar samen zien we weer.
Dat betekent niet dat we voortaan met argwaan naar ieder erf of iedere onbekende auto moeten kijken. Of dat we het buitengebied moeten neerzetten als een plek waar criminaliteit overal op de loer ligt. Ik geloof wel in een sterk buitengebied waar mensen elkaar kennen, elkaar vertrouwen en bereid zijn iets te zeggen wanneer iets niet klopt.

Daarom zie ik de veiligheidscoach ook niet als de zoveelste functionaris in het veiligheidsdomein. Ik zie iemand die letterlijk en figuurlijk het erf opgaat. Die aan de keukentafel zit voordat er een probleem is. Die luistert zonder direct te oordelen. Die helpt signalen te herkennen. Die weet wanneer andere professionals nodig zijn. En die vooral duidelijk maakt: je staat er niet alleen voor.

De beelden uit Overasselt laten zien waar georganiseerde criminaliteit uiteindelijk toe kan leiden. Maar als we alleen naar die beelden kijken, kijken we wat mij betreft te laat. De uitdaging ligt juist in alles wat daaraan vooraf kan gaan. En bovenal in het bouwen aan vertrouwen.

Daar ligt voor mij de meerwaarde van de veiligheidscoach. Want wie wil voorkomen dat criminaliteit ruimte krijgt in ons buitengebied, moet niet alleen investeren in wat we doen als het misgaat. We moeten vooral investeren in elkaar, lang voordat het misgaat. En dat begint soms heel eenvoudig. Met een erf oprijden, aanschuiven aan de keukentafel en vragen:

“Hoe gaat het hier eigenlijk?”